گازهای مشعل در صنعت نفت ایران؛ فرصتی درآمدزا یا ثروتی که می‌سوزد؟

گازهای همراه نفت که در میدان‌های نفتی استخراج می‌شوند، در صورت نبود تجهیزات مناسب، در مشعل‌ها سوزانده می‌شوند. تازه‌ترین گزارش‌ها نشان می‌دهد ایران از جمله کشورهایی است که با چالش جدی سوزاندن گاز و انتشار متان روبه‌رو است. این مسئله علاوه بر آثار زیست‌محیطی، فرصت‌های اقتصادی قابل توجهی را نیز مطرح می‌کند.

گازهای مشعل چیست و چرا سوزانده می‌شود؟

در فرایند استخراج نفت خام، گاز طبیعی همراه نفت نیز از مخازن خارج می‌شود. در شرایط ایده‌آل، این گاز جمع‌آوری و فرآورش می‌شود تا به عنوان محصول قابل فروش مورد استفاده قرار گیرد. اما در صورت نبود زیرساخت‌های انتقال یا فرآورش کافی، بخش قابل‌توجهی از این گاز در مشعل‌ها سوزانده می‌شود.

سوزاندن گاز در برخی موارد برای حفظ ایمنی تأسیسات ضروری است اما مشکل اصلی ادامه یافتن این عمل در شرایطی است که امکان جمع‌آوری و بهره‌برداری اقتصادی از آن وجود دارد. گاز همراه می‌تواند به عنوان خوراک پتروشیمی، سوخت نیروگاه‌ها و یا انرژی تأسیسات نفتی استفاده شود، بنابراین سوختن آن به معنای از دست رفتن ارزش اقتصادی منابع است.

آمار جهانی و ارزش اقتصادی گازهای مشعل

گزارش بانک جهانی با عنوان «ردیابی جهانی گازهای مشعل ۲۰۲۶» نشان می‌دهد حجم گاز سوزانده‌شده در سال ۲۰۲۵ به ۱۶۷ میلیارد مترمکعب رسید که بیشترین رقم از سال ۲۰۱۹ تاکنون است. ارزش اقتصادی این گاز هدررفته حدود ۵۴ میلیارد دلار برآورد شده است.

براساس این گزارش، حذف مشعل‌سوزی روتین نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه حدود ۷۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار در جهان است. فناوری‌های موردنیاز جهت جمع‌آوری گازهای همراه در دسترس هستند اما محدودیت‌هایی مانند نبود خطوط انتقال، بازار محدود، تأمین مالی دشوار و ضعف مقررات اجرایی مانع پیشرفت سریع در این حوزه می‌شوند.

وضعیت ایران در زمینه گازهای مشعل و انتشار متان

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش «ردیابی جهانی متان ۲۰۲۶» اعلام کرده است که شدت انتشار متان در صنعت نفت و گاز ایران حدود سه تا پنج برابر کشورهای همسایه کم‌انتشارتر است. همچنین در سال ۲۰۲۵، بیش از ۷۳۰ رویداد انتشار گازهای مشعل در ایران توسط ماهواره‌ها شناسایی شده است.

ایران به همراه عراق و الجزایر حدود ۱۰ درصد نفت جهان را تولید می‌کنند ولی نزدیک به ۴۰ درصد حجم مشعل‌سوزی و انتشار متان مرتبط با نفت و گاز را در سطح جهانی به خود اختصاص داده‌اند. بیشتر مشعل‌ها در نزدیکی خطوط لوله فعال هستند که امکان جمع‌آوری گاز را افزایش می‌دهد ولی برای اجرای پروژه‌های جمع‌آوری، عوامل متعددی مانند ظرفیت خطوط، کیفیت گاز و هزینه‌ها باید بررسی شود.

تحریم‌های بین‌المللی نیز دسترسی ایران به تجهیزات کلیدی و فناوری‌های موردنیاز برای کاهش انتشار متان را محدود کرده که این موضوع هزینه‌ها و زمان اجرا را افزایش می‌دهد.

ارزش اقتصادی و هزینه‌های جمع‌آوری گازهای مشعل

ارزش اقتصادی گازهای مشعل به کاربردهایی که پس از جمع‌آوری برای آن در نظر گرفته می‌شود بستگی دارد. گاز می‌تواند در تولید محصولات پتروشیمی، تأمین سوخت نیروگاه‌ها یا تولید برق در منطقه‌های دورافتاده به کار رود. البته هزینه‌های فرآورش، انتقال و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی باید از درآمد فروش این گاز کسر شود.

مطالعات فنی و اقتصادی انجام شده نشان می‌دهد بازده سرمایه‌گذاری برای استفاده‌های مختلف گاز مشعل با توجه به سناریوها متفاوت است؛ برای تولید خوراک صنعتی بازده ۱۲۰ تا ۲۵۰ درصد و دوره بازگشت سرمایه بین ۰٫۴ تا ۱٫۲ سال و برای تولید برق بازده ۱۵ تا ۴۰ درصد و دوره بازگشت ۲٫۵ تا ۶٫۵ سال گزارش شده است.

پروژه‌ها و برنامه‌های عملیاتی در ایران

ایران نیز به صورت تدریجی در حال اجرای طرح‌هایی برای جمع‌آوری و استفاده اقتصادی از گازهای مشعل است. نمونه‌ای از این طرح‌ها مرحله نخست توسعه میدان گازی توس در دهلران است که در فوریه ۲۰۲۶ افتتاح شده است. در این مراسم بر تسریع اجرای پروژه‌های جمع‌آوری گاز و استفاده از درآمدهای حاصل برای توسعه مناطق میزبان تأکید شد.

اجرای این طرح‌ها علاوه بر مقابله با آلودگی زیست‌محیطی، ظرفیت بهبود بهره‌وری اقتصاد انرژی کشور و توسعه صنایع پایین‌دستی را فراهم می‌کند.

منبع: تجارت نیوز