بازیافت حرارت در کارخانه‌ها؛ صرفه‌جویی واقعی یا سرمایه‌گذاری پرهزینه؟

در بسیاری از کارخانه‌های سیمان، فولاد و صنایع شیمیایی، بخش قابل توجهی از انرژی مصرف‌شده به صورت گرمای اتلافی از بین می‌رود. بازیافت این حرارت می‌تواند بخشی از انرژی هدر رفته را به برق یا گرمای قابل‌استفاده تبدیل کند که می‌تواند به کاهش مصرف سوخت و برق کمک کند. با این حال، توجیه اقتصادی این سرمایه‌گذاری بسته به نوع کارخانه، فناوری استفاده‌شده و شرایط عملیاتی متغیر است.

بازیافت حرارت اتلافی و اهمیت آن در صنایع

بازیافت حرارت اتلافی (Waste Heat Recovery) مفهومی است برای جمع‌آوری گرمای اتلاف‌شده‌ی فرایندهای صنعتی و استفاده دوباره از آن در تولید برق، گرم‌کردن آب و هوا یا پیش‌گرم‌کردن مواد اولیه. این روش علاوه بر صرفه‌جویی اقتصادی، به بهبود عملکرد عملیاتی کارخانه‌ها به ویژه در کشورهای با ناترازی انرژی مانند ایران کمک می‌کند.

با این وجود، منابع حرارتی با دمای بالا و جریان پایدار بیشترین ارزش را برای بازیافت دارند، اما منابع حرارتی کم‌دما یا متناوب نیازمند تجهیزات پیچیده‌تر و هزینه بالاتری هستند.

تحقیقات و آمار جهانی درباره بازیافت حرارت

براساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی در سال ۲۰۲۶، بازیافت حرارت باید به صورت یکپارچه با فرایندهای تولید و مدیریت انرژی کارخانه‌ها ادغام شود تا بیشترین تاثیر را داشته باشد. این گزارش بیش از ۵۰ پروژه ملی را بررسی کرده است.

مطالعات علمی در صنعت فولاد نشان می‌دهد که برخی فناوری‌ها می‌توانند بازده بازیافت حرارت سرباره را تا ۶۰-۸۰ درصد ارتقا دهند. در صنعت سیمان نیز بازیافت حرارت گازهای خروجی پیش‌گرم‌کن و خنک‌کن کلینکر با دمای بالا می‌تواند منبع مناسبی برای تولید برق باشد.

بررسی‌های فنی-اقتصادی در صنایع سیمان و فولاد

صنعت سیمان

یکی از گزینه‌های شناخته‌شده برای بازیافت حرارت، صنعت سیمان است. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ دوره بازگشت سرمایه بازیافت حرارت در صنعت سیمان را حدود ۶٫۱۸ سال برآورد کرده است. نمونه‌ای از این سرمایه‌گذاری، پروژه ۳۴٫۸ میلیون دلاری شرکت سیمان ریاض عربستان بود که ظرفیت تولید ۱۲٫۶۴ مگاوات برق داشت و بهره‌برداری آن در سال ۲۰۲۶ آغاز شد.

صرفه‌جویی واقعی در این صنعت وابسته به میزان مصرف برق کارخانه و عملکرد پیوسته آن است. در صورت ناپیوستگی تولید یا توقف‌های مکرر، دوره بازگشت سرمایه افزایش می‌یابد.

صنعت فولاد

در صنایع فولاد منابع متنوعی برای بازیافت حرارت وجود دارد مثل گازهای خروجی کوره‌ها و گرمای سرباره. مطالعه‌ای در مجتمع فولاد آذربایجان نشان داد که سامانه بازیافت حرارت می‌تواند سالانه حدود ۵ گیگاوات‌ساعت برق تولید کند، اما توجیه اقتصادی آن به نوع استفاده از برق تولیدی مانند مصرف داخلی یا تولید هیدروژن وابسته است. بازگشت سرمایه در سناریوی هیدروژن‌سازی حدود شش سال برآورد شد.

استفاده بهینه از حرارت مستلزم انتخاب فناوری متناسب با دما، فشار و جریان حرارتی و نیازهای واقعی کارخانه است.

محاسبه دوره بازگشت سرمایه در پروژه‌های بازیافت حرارت

دوره بازگشت سرمایه شاخصی است که مدت زمان مورد نیاز برای بازگشت هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه را از محل صرفه‌جویی‌های به دست آمده نشان می‌دهد. فرمول پایه دوره بازگشت سرمایه به شرح زیر است:

  • دوره بازگشت سرمایه = هزینه اولیه سرمایه‌گذاری ÷ صرفه‌جویی خالص سالانه

برای مثال، اگر سرمایه اولیه ۱۰ میلیون دلار و صرفه‌جویی خالص سالانه ۲ میلیون دلار باشد، دوره بازگشت سرمایه پنج سال محاسبه می‌شود. اما این محاسبه ساده، هزینه‌های نگهداری، استهلاک، تغییر قیمت انرژی و دیگر عوامل مالی را لحاظ نمی‌کند و باید با دقت بیشتری تحلیل شود.

چشم‌انداز بازیافت حرارت در ایران

در ایران، با توجه به محدودیت‌های تأمین انرژی و وابستگی کارخانه‌ها به برق شبکه، بازیافت حرارت می‌تواند نقش مهمی در کاهش هزینه‌ها و بهبود پایداری انرژی داشته باشد. مطالعه امکان‌سنجی نصب سامانه بازیافت حرارت در کارخانه سیمان تهران منابع حرارتی مختلفی از جمله سطح کوره و هوای داغ خنک‌کن کلینکر را شناسایی کرده است.

با توجه به تغییرات هزینه تجهیزات و قیمت انرژی، برای تصمیم‌گیری قطعی در سال ۱۴۰۵ نیاز به بررسی به‌روز و کامل اقتصادی این پروژه‌ها وجود دارد.

منبع: تجارت نیوز