اقتصاد چرخشی در صنایع ایران؛ تبدیل پسماند کارخانه به درآمد برای کارخانه دیگر

اقتصاد چرخشی میان صنایع ایران در حال شکل‌گیری است تا پسماندهایی مثل سرباره، لجن صنعتی و ضایعات فلزی به جای انباشت یا دفع، به ماده اولیه‌ای ارزان و قابل استفاده برای کارخانه‌های دیگر تبدیل شوند. این رویکرد با افزایش عمر مواد و بهینه‌سازی استفاده از پسماندها، هزینه‌ها را کاهش می‌دهد و سهمی در حفظ منابع طبیعی دارد.

الگوی اقتصاد چرخشی و اهمیت آن در صنعت

در مقابل الگوی سنتی تولید که پس از تبدیل مواد اولیه به محصول، قسمت عمده‌ای از مواد به عنوان ضایعات دور ریخته می‌شود، اقتصاد چرخشی می‌کوشد مواد را دوباره به چرخه تولید بازگرداند. این مدل همکاری میان بنگاه‌ها را که اصطلاحاً «هم‌زیستی صنعتی» نامیده می‌شود، تشویق می‌کند.

برای نمونه، سرباره فولاد می‌تواند پس از فرآوری برای ساخت مصالح ساختمانی یا راه‌سازی مورد استفاده قرار گیرد و ضایعات فلزی پس از جداسازی مجدداً وارد چرخه ذوب شوند. البته صرفه‌جویی زمانی حاصل است که هزینه آماده‌سازی و انتقال پسماند کمتر از ارزش محصول بازیافتی باشد.

آمار جهانی و ضرورت اقتصاد چرخشی

بر اساس گزارش بانک جهانی در مارس ۲۰۲۶، اگر تغییرات ساختاری در مدیریت پسماندها صورت نگیرد، حجم پسماندهای جهان تا ۲۰۵۰ حدود ۵۰ درصد افزایش می‌یابد و حدود یک‌سوم این زباله‌ها به‌درستی مدیریت نمی‌شوند. این آمار، نیاز به به‌کارگیری مفاهیم اقتصاد چرخشی و فناوری‌های نوین بازیافت و استفاده مجدد را در سطح جهانی و همچنین ایران برجسته می‌کند.

برنامه محیط‌زیست سازمان ملل اقتصاد چرخشی را فراتر از بازیافت ساده دانسته و شامل کاهش مصرف مواد اولیه، تعمیر، بازسازی و بازگرداندن ارزش مواد به چرخه تولید می‌داند. بیش از ۷۰ کشور هم‌اکنون سیاست‌هایی در این زمینه اجرا می‌کنند.

نمونه عملی در ایران؛ فرآوری سرباره فولاد چادرملو

یکی از نمونه‌های موفق اقتصاد چرخشی در ایران پروژه فرآوری سرباره فولادسازی چادرملو است که از شهریور ۱۴۰۵ با ظرفیت فرآوری ۷۰۰ هزار تن سرباره در سال آغاز شده است. این پروژه امکان بازیابی حدود ۱۴ هزار تن فلز آهنی و تولید حدود ۶۵۰ هزار تن مصالح ساختمانی و راه‌سازی را دارد.

برآورد شده که این طرح می‌تواند سالانه بین ۱۰ تا ۱۳ هزار تن معادل دی‌اکسیدکربن را کاهش دهد. اما برای ارزیابی دقیق لازم است اطلاعات بیشتری درباره میزان بهره‌برداری واقعی و هزینه‌های پروژه در دسترس باشد.

این مدل اقتصادی می‌تواند دوطرفه سودآور باشد: تولیدکننده سرباره هزینه‌های دفع را کاهش داده یا از فروش محصولات بهره‌مند شود و خریدار مصالح با کیفیت و ارزان‌قیمت جایگزین مواد اولیه سنتی را داشته باشد.

پژوهش‌های جدید؛ استفاده دومرحله‌ای از سرباره فولاد

مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که می‌توان سرباره فولاد را ابتدا برای تصفیه فاضلاب شهری به عنوان محیط فیلتراسیون به کار برد و سپس از سرباره استفاده‌شده در ساخت آسفالت گرم با دمای پایین بهره گرفت.

  • حذف حدود ۷۳ درصد فسفات از فاضلاب
  • افزایش پایداری مارشال آسفالت تا ۱۵ درصد
  • افزایش مدول ارتجاعی آسفالت تا ۱۳ درصد

اگرچه این نتایج آزمایشگاهی امیدوارکننده هستند، ارزیابی اقتصادی و زیست‌محیطی کامل در وسعت تجاری نیازمند بررسی هزینه فرآوری، دوام محصول و کیفیت در شرایط واقعی است.

پیوند صنعت فولاد و سیمان در اقتصاد چرخشی

صنایع فولاد و سیمان از مهم‌ترین حوزه‌ها برای اقتصاد چرخشی هستند. مواد جانبی مانند سرباره، گازهای فرایندی و گچ حاصل از گوگردزدایی می‌توانند پس از تایید ویژگی‌های شیمیایی و فنی، بخشی از مواد اولیه سیمان را جایگزین کنند که کاهش استخراج منابع طبیعی و کاهش هزینه‌ها را به دنبال دارد.

مطالعه‌ای در مه ۲۰۲۶ ظرفیت هم‌افزایی منابع این دو صنعت را مورد بررسی قرار داد و بر اهمیت استانداردهای فنی و تضمین کیفیت در توسعه بازار اقتصاد چرخشی تأکید کرد.

محدودیت‌ها و موانع اقتصاد چرخشی در ایران

یکی از چالش‌های بزرگ این اقتصاد، هزینه حمل‌ونقل و فرآوری پسماند است. فاصله جغرافیایی زیاد میان تولیدکننده پسماند و مصرف‌کننده آن، به دلیل سنگینی و ارزش پایین اقتصادی هر تن مواد، اغلب باعث افزایش هزینه‌ها می‌شود.

به‌همین دلیل، نزدیکی صنایع به یکدیگر و قرارگیری در یک منطقه صنعتی می‌تواند موجب موفقیت زنجیره تأمین اقتصاد چرخشی شود. همچنین برخی مواد نیازمند فرآوری پیچیده و هزینه‌بر هستند که ممکن است صرفه اقتصادی نداشته باشند.

منبع: تجارت نیوز