اقتصاد بازیافت پلاستیک در ایران؛ چه کسی از زباله سود می‌برد؟

بطری‌های پلاستیکی و نایلون‌های دورریخته‌شده پس از عبور از دست جمع‌آورندگان، واسطه‌ها، مراکز تفکیک و کارخانه‌های بازیافت، مجدداً به مواد اولیه تولید تبدیل می‌شوند. در ایران، این زنجیره چندمرحله‌ای بازیافت پلاستیک سهم اقتصادی متفاوتی برای هر یک از بازیگران دارد.

بازار بازیافت پلاستیک در ایران

پلاستیک‌های تفکیک‌شده پس از جمع‌آوری و دسته‌بندی، به انبارها و مراکز پردازش انتقال می‌یابند و به شکل پرک یا گرانول بازیافتی وارد کارخانه‌های تولیدی می‌شوند. این بازار فقط یک فعالیت زیست‌محیطی نیست، بلکه زنجیره‌ای اقتصادی است که در آن شهرداری، پیمانکار جمع‌آوری، زباله‌گرد، خریدار ضایعات، واسطه، مرکز تفکیک و کارخانه بازیافت نقش دارند.

شکاف در توزیع ارزش اقتصادی

با وجود مزایای محیط‌زیستی بازیافت، اگر دسترسی به مواد اولیه، قراردادهای جمع‌آوری و مسیر فروش در انحصار گروه محدودی باشد، ارزش اقتصادی به‌صورت برابر میان جمع‌آورندگان، سرمایه‌گذاران و کارخانه‌های رسمی توزیع نمی‌شود.

وضعیت آماری و ظرفیت بازار

یکی از چالش‌های بازار بازیافت، نبود آمار یکپارچه و مستمر درباره میزان تولید، جمع‌آوری و نرخ بازیافت پسماندهای پلاستیکی است. برآوردها نشان می‌دهد سالانه حدود ۳ میلیون تن پسماند پلاستیکی تولید می‌شود و نرخ بازیافت رسمی در حدود ۱۰ درصد است، هرچند برخی گزارش‌ها نرخ بازیافت را کمتر از ۱۴ درصد و دفن پسماند پلاستیکی بدون تفکیک را بیش از ۸۴ درصد برآورد کرده‌اند.

کمبود داده‌های فراگیر و شفافیت پایین آماری مشکلات ساختاری بازار را تشدید می‌کند و اندازه واقعی بازار و سهم اقتصادی هر بازیگر به‌درستی مشخص نیست.

روند چندمرحله‌ای خرید و فروش زباله پلاستیک

زنجیره بازیافت پلاستیک از جمع‌آوری آغاز می‌شود؛ برخی زباله‌ها توسط سامانه‌های شهرداری و غرفه‌ها و بخشی دیگر توسط جمع‌آورندگان مستقل جمع‌آوری می‌شود. پس از دسته‌بندی بر اساس نوع، رنگ و کیفیت، مواد به خریداران عمده یا واحدهای پردازش فروخته می‌شوند.

هر مرحله از انتقال مواد امکان افزایش قیمت دارد، اما این افزایش به معنای سود خالص نیست زیرا هزینه‌های حمل، افت وزن، جداسازی، شست‌وشو، انرژی و نگهداری نیز وجود دارد.

سهم اقتصادی بازیگران بازار

  • جمع‌آورندگان اغلب مواد را در حجم کم و با قدرت چانه‌زنی پایین می‌فروشند و سهم اقتصادی کمتری دارند.
  • واسطه‌ها و مراکز تفکیک با تجمیع مواد و افزایش کیفیت آن، ارزش بیشتری خلق می‌کنند.
  • کارخانه‌های بازیافت با فرایندهای شست‌وشو، خردایش و گرانول‌سازی محصول نهایی را برای تولیدکننده فراهم می‌کنند اما هزینه‌های انرژی، نیروی کار و تجهیزات بر سودآوری آنها تأثیرگذار است.

مثال بازار PET در تهران

پلی‌اتیلن ترفتالات (PET) که در بطری‌های نوشیدنی کاربرد دارد، از مواد پرارزش بازار ضایعات است. طبق گزارش میدانی مربوط به سال ۱۴۰۴، فروش ماهانه PET در یک منطقه از تهران حدود ۴.۵ میلیارد تومان بوده است، اما این رقم سود خالص پیمانکار یا میانگین بازار نیست. اختلاف قیمت بین مبلغ دریافتی جمع‌آورندگان و فروش نهایی مواد وجود دارد که مربوط به هزینه‌های مختلف در زنجیره است.

حاشیه سود و عوامل تأثیرگذار

حاشیه سود در بازیافت پلاستیک بستگی به نوع ماده، خلوص بار، حجم فعالیت و هزینه‌های پردازش دارد. قیمت مواد بازیافتی به کیفیت و پلیمر آن وابسته است و مواد تمیز و یکنواخت معمولاً قیمت بالاتری دارند.

برای نمونه، قیمت گرانول ABS بازیافتی در بازار خرداد ۱۴۰۵ بین ۳۰ تا ۴۵ هزار تومان به ازای هر کیلوگرم و قیمت گرانول نو ABS بین ۶۰ تا ۸۵ هزار تومان اعلام شده است. این قیمت‌ها نشان‌دهنده مزیت هزینه‌ای استفاده از مواد بازیافتی برای صنایع مختلف است.

چالش‌های کارخانه‌های رسمی در بازار

با اینکه کارخانه‌های رسمی دارای تجهیزات، نیروی متخصص و مجوزهای زیست‌محیطی هستند، هزینه‌های بالای محل فعالیت، مدیریت زیست‌محیطی، دستمزد و نگهداری تجهیزات باعث می‌شود آنها در رقابت با فعالیت‌های غیررسمی که بخشی از این هزینه‌ها را ندارند، گاهی موقعیت دشواری داشته باشند.

از سوی دیگر، فعالیت‌های غیررسمی معمولاً شرایط بهداشتی و ایمنی مناسبی ندارند و هزینه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی آنها به جامعه منتقل می‌شود.

منبع: تجارت نیوز